Transkrypcja rozmowy i spotkania z publicznością w BWA (Dworzec PKP) w Tarnowie 14-11-2024

Uczestnicy: Krzysztof Zieliński, Łukasz Gorczyca

Prowadzenie i organizacja: Ewa Łączyńska-Widz


Od lewej: Krzysztof Zieliński, Łukasz Gorczyca, Ewa Łączyńska-Widz. Photo: Rafał Koścień

Ewa Łączyńska-Widz: Dobry wieczór Państwu. Bardzo serdecznie witamy wszystkich w oddziale Biura Wystaw Artystycznych w Tarnowie. Naszymi gośćmi są Krzysztof Zieliński, autor prac, który gości w naszej galerii po raz pierwszy, oraz Łukasz Gorczyca, historyk i krytyk sztuki, który odwiedza nas po raz kolejny.

Pozwolę sobie krótko przedstawić naszych gości. Krzysztof Zieliński, fotograf urodzony w Wąbrzeźnie, absolwent prestiżowej Katedry Fotografii na FAMU w Pradze, gdzie później również wykładał. Aktualnie mieszka i pracuje w Berlinie, skąd przyjechał do nas dzisiaj pociągiem. Zrealizował kilka bardzo interesujących cykli, między innymi ‘Hometown‘, który otacza nas tutaj w galerii, a także słynny cykl ‘Millennium School’. Jego fotografia, choć ma charakter dokumentalny, jest przede wszystkim punktem wyjścia do opowieści o życiu. Co ciekawe, Krzysztof na pewien czas zniknął z obiegu sztuki i bardzo się cieszę, że jego powrót wiąże się właśnie z Tarnowem.

Łukasz Gorczyca, jak już wspomniałam, z wykształcenia jest historykiem sztuki. Wspólnie z Michałem Kaczyńskim założył magazyn ‘Raster’, który później przekształcił się w prężnie działającą do dziś warszawską galerię Raster. Jest pasjonatem i kolekcjonerem fotografii, zajmuje się również książką fotograficzną, co stanowi ważną część jego działalności. A teraz poproszę Krzysztofa o wstęp 

Krzysztof Zieliński: Dobry wieczór. Początek projektu ‘Hometown’ był absolutnie przypadkowy. Ten przypadek znacząco wpłynął na moje plany zarówno w fotografii, jak i w życiu, ponieważ projekt ten stał się kluczowym i być może najbardziej rozpoznawalnym elementem mojego dorobku artystycznego.

Wszystko zaczęło się rankiem 1 stycznia 2000 roku, po sylwestrze, który kończył tysiąclecie. Świat był wtedy niesamowicie podekscytowany, szczególnie obawą, że komputery przestaną działać, co mogłoby mieć katastrofalne skutki. Wstałem wcześnie, o 7:00 rano, i pierwsze, co zrobiłem, to sprawdzenie, czy komputer działa – komputer działał co mnie nieco uspokoiło. Wówczas przyszła mi na myśl niespodziewana refleksja: oto skończyło się tysiąclecie, było ewidentnie czymś poważnym – następna taka chwila nadejdzie dopiero za tysiąc lat, i na pewno nie dożyję. Poczułem rzadką potrzebę aby zapisać ten moment na zdjęciach. Wziąłem aparat (Nikon FM2 / obiektyw 50mm, z przypadkowym kolorowym negatywem, który miałem założony w zupełnie innym celu) i poszedłem na rynek, czyli główny plac w Wąbrzeźnie. Rynek był zupełnie pusty. Stanąłem na środku – była 7:30 rano po bardzo intensywnym Sylwestrze, który pozostawił po sobie jedynie miazgę z roztopionego śniegu, rozbitego szkła i zdeptanych opakowań po fajerwerkach. Wykonałem cztery zdjęcia, nie zwracając uwagi na to, co dokładnie fotografuję, po prostu obróciłem się w czterech kierunkach, zrobiłem cztery naciśniecia spustu migawki i wróciłem do domu. Nie planowałem nawet wywoływać tych zdjęć, chciałem jedynie zachować zapis pierwszych godzin nowego tysiąclecia na negatywie .Jednak przez przypadek, kiedy film był wywoływany w labie, zrobiono odbitki odbitki za całej rolki.

01.01.2000 z serii Hometown 2000-2003

Kiedy je zobaczyłem, te fotografie dosłownie mnie “zabolały”. Pomyślałem: “Jezu, jakie to wszystko jest syfiaste”. Podczas robienia tych zdjęć nie zwracałem uwagi na to, co widzę, i dopiero na odbitkach zobaczyłem, jak naprawdę wygląda to miejsce. Choć było to moje miasto, w którym mieszkałem od urodzenia – miałem wtedy 26 lat – uderzyło mnie, jakie jest przerażliwie brzydkie, zaniedbane i nieprzyjemne. To odkrycie jakoś mnie dotknęło. Na początku chciałem te zdjęcia odłożyć do pudełka i zapomnieć o nich.

Jednak ponieważ byłem wtedy na czwartym roku studiów fotograficznych, gdzie musieliśmy zrealizować trzy lub cztery kompletne projekty fotograficzne rocznie, żeby zaliczyć rok. Już wcześniej wymyśliłem więc taki torchę improwizowany projekt o mojej rodzinie – nie pamiętam dokładnie jego nazwy, ale łączył zdjęcia z albumu rodzinnego z nowymi fotografiami. W styczniu 2000 miałem konsultacje z moim profesorem, Viktorem Kolarem i przeglądaliśmy ten projekt. Widać było, że Kolar nie jest zbyt przekonany do tego, co próbowałem stworzyć – muszę też przyznać, że było to trochę robione ‘pod zaliczenie’. Podczas przeglądania zdjęć położyłem gdzieś z boku te cztery odbitki z Wąbrzeźna, które zawieruszyły się z resztą fotografii. Kolar, oglądając mój główny projekt, stwierdził: “Coś sie tu się jeszcze nie bardzo klei, i że muszę nad tym jeszcze popracować. Ale cóż tam masz? Pokaż mi te zdjęcia.“. Powiedziałem mu, że to tylko przypadkowe fotografie, ale nalegał: Rozłożył je na stole i powiedział: “Tu coś się dzieje“. Próbowałem wyjaśniać, że to tylko prywatna pamiątka na nowe tysiąclecie, ale on był nieugięty: “Nie, nie, tutaj naprawdę coś się dzieje, musisz tam wrócić i zbadać to”.

Pod wpływem jego sugestii, po kilku tygodniach znów przyjechałem do Wąbrzeźna fotografować i powoli zacząłem systematycznie ‘wracać’. Przyjąłem zasadę, że nie będę się specjalnie przyglądał, czy szukał motywów  – po prostu gdy czułem, że coś jest interesujące, robiłem zdjęcie, niemal bez zastanowienia. Ostrość była ustawiona na ‘nieskończoność’, więc wykonanie zdjęcia było to praktycznie natychmiastowe. A ponieważ miałem tendencję do komponowania ładnych kadrów, postanowiłem, że za każdym razem, gdy przyłożę aparat do oka, to zrobię krok w lewo lub w prawo, by choć trochę zaburzyć takie instynktowne kompozycje.

Zdjęć przybywało, a cały projekt stawał się niespodziewanie coraz większym wyzwaniem. Im częściej pokazywałem je w Pradze – kolegom ze studiów czy znajomym – tym bardziej utwierdzałem się w przekonaniu, że jest to jakiś istotny trop. Już samo pokazywanie tych zdjęć było dla mnie bolesne i nieprzyjemne. Słyszałem wiele przykrych komentarzy, które brałem bardzo do siebie. Mój kolega z roku, pochodzący z pięknej i nobliwej Uppsali, zobaczywszy te zdjęcia, zapytał: “Byłeś w Czeczenii na wojnie?”. Odpowiedziałem, ze ściśniętym gardłem: “Byłem w domu na święta“. Ktoś inny stwierdził: “Co za obrzydliwość, nawet turyści nie robią tak słabych zdjęć“.

Fotografie z mojego miasteczka postawiły mnie się w trudnym emocjonalnie położeniu, i czułem że nie mam odwrotu – musiałem iść dalej. Fotografowałem Wąbrzeźno przez ponad trzy lata. Po powrocie z Pragi, po skończeniu studiów, nadal kontynuowałem ten projekt. W ostatnim roku fotografowania zaczęło się dziać coś szczególnego – Wąbrzeźno zaczęło mi się jakoś ‘podobać’. Zaakceptowałem to miejsce, a może bardziej siebie, i fakt, że stamtąd pochodzę i że to jest część mojej tożsamości. W takim aspekcie wydaje mi się, że Hometown było się dla mnie swoistym procesem terapeutycznym. Chodzenie po mieście, przyglądanie się miejscom, później studiowanie obrazów, wielomiesięczna edycja. Zrobilem sześć tysięcy roboczych odbitek, które rozkładałem na całej podłodze, studiowałem i przekładałem – to było długotrwałe, niemal medytacyjne zajęcie.

04.01.2000 z serii Hometown 2000-2003

Ale wcześniej, jeszcze gdy byłem na czwartym roku studiów, około kwietnia lub maja 2000 roku, wydarzyło się coś istotnego. Była jakaś wymiana między Wydziałem Grafiki Akademii Krakowskiej a naszą Katedrą Fotografii FAMU – Kraków prezentował zdjęcia w Pradze, a my w Krakowie. Jadąc do Krakowa, dostałem prośbę od pochodzącego z Krakowa kolegi studuijącego reżyserię na FAMU – Sambora Wilka: “Słuchaj, masz tu kasetę, zanieś ją do galerii Zderzak i oddaj im. A jak już tam będziesz, pokaż im jakieś zdjęcia, bo oni organizują wystawy i takie tam.”

Zrobiłem tak, jak sugerował – zadzwoniłem i umówiłem się z Martą Tarabułą, wspominając, że mam kasetę od Sambora i zdjęcia do pokazania. Pokazałem jej pierwsze fotografie z cyklu ‘Hometown’. Obejrzała każdą wielokrotnie. W końcu stwierdziła, że to niezwykła sytuacja, bo nigdy wcześniej nie proponowała wystawy komuś, kto przyszedł prosto z ulicy, a tym razem chciała to zrobić.

I tak to wszystko się zaczęło. Było to w 2000 roku,Zatem jeszcze na studiach ‘Hometown’ był pokazywany w poważnym obiegu i stał się pewnego rodzaju wyznacznikiem. Ukierunkował mnie na kolejne lata – właściwie przez następnych 10 lat wracałem do Wąbrzeźna, a większość moich zainteresowań pozostała w tym obszarze: przeszłości, pochodzenia, pamięci, tego, jak widzimy to, czego nie widzimy, albo jak nie widzimy tego, czego nie widzimy… a oglądając rzeczy, które znaliśmy całe życie, nagle dostrzegamy w nich coś zupełnie innego.

Łukasz Gorczyca: Pamiętam zdjęcia ‘Hometown’, kiedy ten cykl był po raz pierwszy pokazywany. Nie widziałem tego w galerii, ale wiedziałem, że jest taka wystawa. W Zachęcie była wystawa jakieś 2-3 lata później. To był czas, gdy jako galeria byliśmy bardzo intensywnie zaangażowani w pracę z nową wizualnością naszego społeczeństwa. W tamtym czasie naszymi głównymi mistrzami byli młodzi malarze, nasi rówieśnicy (również z Tarnowa). Ich tematem było to, co nas wtedy bardzo intrygowało – próba stworzenia od nowa języka, który opowie o tym, co dzieje się w Polsce. Było to niezwykłe doświadczenie transformacji, przeżycia zmiany, która rzadko zdarza się komukolwiek na świecie. Urodziliśmy się w świecie, który teraz moje dzieci nazywają “dziwnymi czasami”, i przeżyliśmy przemianę tego dawnego kraju w system kapitalistyczny. Taka zmiana z jednego świata w drugi nie jest oczywista dla ludzi mieszkających w innych częściach świata, którzy nigdy takich transformacji nie doświadczyli. My to przeżyliśmy. Z naszej warszawskiej perspektywy towarzyszył temu pewien entuzjazm, poczucie, że teraz można wszystko robić od nowa.

Byliśmy bardzo zaangażowani w opowiadanie tego doświadczenia i pokazywanie rzeczywistości takiej, jaka była. Gdy spotkaliśmy malarzy z grupy Ładnie, było to niesamowicie oświecające doświadczenie – znaleźliśmy ludzi, którzy używają bardzo prostego języka, aby pokazać nasze odczuwanie tej rzeczywistości. Wtedy też pojawiły się zdjęcia Krzysztofa. Początkowo miałem do nich nieokreślony stosunek, ale później zacząłem się bardziej interesować fotografią i rozglądać po scenie fotograficznej.

Zacząłem się interesować fotografią topograficzną, która opisuje naszą tożsamość poprzez pokazywanie krajobrazu, np. miejskiego. Zacząłem cofać się w czasie i zastanawiać, gdzie leżą początki takiego myślenia u nas. Kto pierwszy takie zdjęcia robił.Nagle przypomniałem sobie, że w domu mam płytę CD-ROM w okładce z kawałkiem przetartego koca w kratę. To zwykły koc, a na płycie jest ‘Hometown’ Krzysztofa Zielińskiego.

Moim przyjacielem był już wtedy kolega Krzysztofa ze studiów, Błażej Pindor, fotograf, który pracuje w sposób bardzo restrykcyjny i skupiony na fotografii architektury. Wspólnie doszliśmy do wniosku, że ‘Hometown’ jest źródłem tego, co nas w fotografii interesuje – opowiadania o zmianie, o miejscu, o tożsamości za pomocą obrazu fotograficznego.

I wtedy dotarło do mnie, że ‘Hometown’ to pierwszy projekt w moim dorosłym życiu, i pewnie także w polskiej sztuce w ogóle, który podjął się takiego języka opowiadania o transformacji, o zmianie, o miejscu za pomocą takiej fotografii. Projekt ten w jakiś sposób czerpał z tradycji amerykańskiej fotografii topograficznej z lat siedemdziesiątych, która również początkowo wywoływała szok: ktoś jeździł z aparatem fotograficznym i robił kolorowe zdjęcia hangarów na peryferiach amerykańskich miast lub obskurnych, dziwnych miejsc, i ludzie nie rozumieli, o co chodzi. Ale tutaj było to zupełnie inne doświadczenie, bo chodziło o nasze miejsce, naszą tożsamość, i nie o kolorowe, lśniące fotografie, tylko o szare zdjęcia. Jakoś tak się to zbiegło w czasie – nie pamiętam dokładnie, jak to się stało – że zadzwoniłeś do mnie, chyba przypadkiem jakoś…

Krzysztof Zieliński: Tak, to nie był do końca przypadek. Zadzwoniłem, ponieważ miałem wtedy poczucie pewnego obowiązku wobec, że tak powiem, ojczyzny. To był rok 2020, dwadzieścia lat od powstania ‘Hometown’. Nadchodziły drugie wybory prezydenckie, a w klimacie antyeuropejskiego, antyunijnego żargonu kampani PIS pomyślałem, że warto byłoby te zdjęcia gdzieś wyeksponować, przypomnieć, skąd przyszliśmy. Z tą myślą zadzwoniłem do ciebie – może warto coś takiego zrobić przed wyborami, żeby pokazać ludziom, bo chyba już zapomnieli. Wydarzenia potoczyły się bardzo szybko – pojawiła się możliwość zorganizowania wystawy w Rastrze. Zorganizowaliśmy ją, ale pięć dni później nastąpił lockdown i wszystko się zawiesiło.

Łukasz Gorczyca: Tak, to było bardzo istotne. Spotkaliśmy się w Wąbrzeźnie, potem była ta wystawa, która jakoś tak rozpłynęła się w tej pandemicznej mgle.

Krzysztof Zieliński: Tak, ale to była taka moja idea, żeby przywrócić pamięć za pomocą tych zdjęć. Oczywiście, było to trochę naiwne, ale… jakoś było dla mnie ważne w tym momencie.

Łukasz Gorczyca: Nie dokończyłem odpowiedzi na wcześniejsze pytanie. Chciałem powiedzieć, że kupiłem prace z tego cyklu od Krzysztofa, ponieważ uważam, że ten projekt jest z całą pewnością jednym z najważniejszych osiągnięć fotografii środkowoeuropejskiej czasu przełomu wieków. W historii polskiej fotografii ten okres nie został jeszcze dobrze przemyślany i opisany. To jest na pewno kamień milowy, a patrząc dziś na to, co wydarzyło się później – powstało mnóstwo projektów, które świadomie lub nieświadomie czerpią z tego źródła. Niektóre są bardziej nostalgiczne, ale jest wiele takich, które eksplorują naszą uliczną kulturę wizualną. To był jeden powód. Drugim jest to, że uważam je za bardzo piękne obrazy. Na pewno było już wiele dyskusji na ten temat, gdy cykl święcił swoje triumfy około 2000 roku. To fotografia niezwykła pod względem koloru, szczególnej atmosfery, kompozycji. Spędziłem sporo czasu, studiując te zdjęcia i zastanawiając się, które chcę kupić. Wcześniej nie przyglądałem się wielu z nich tak dokładnie i zaskakujące jest, ile w tych zdjęciach pojawia się anegdot mających drugie dno.

Jest tam na przykład fotografia przedstawiająca fragment perspektywy ulicy wychodzącej na drugą ulicę. Widzimy ją z takiej perspektywy, że widać znaki drogowe, ale wszystkie od tyłu. Na murze jest namalowany krzyż celtycki – taki symbol. Ta fotografia mimochodem opowiada o tej drugiej, ‘lewej’ stronie rzeczywistości. Pokazuje, że istnieje pewien świat oficjalny, na przykład ten państwowy, ze znakami drogowymi informującymi o zakazie parkowania czy skrętu w lewo, ale rzeczywistość rozgrywa się po tej drugiej stronie. Patrząc od tyłu, wszystkie znaki są szare, widać tylko ich tła, a jednocześnie dostrzegamy inne znaki – to, co ktoś namalował na murze.

06.02.2000 z serii Hometown 2000-2003

Rozmyślałem też o trzecim powodzie, dla którego kupiłem te zdjęcia. Wcześniej nabyłem inne prace Krzysztofa z cyklu ‘Millennium School’, choć wtedy jeszcze się nie znaliśmy. Kupiłem je, ponieważ dostałem mailem informację o wystawie, zobaczyłem te fotografie i od razu się nimi zauroczyłem. Ten cykl jest chronologicznie późniejszy, ale w pewnym sensie, jak wspomniałeś, również łączy się z Hometow bo to też jest cykl o Wąbrzeźnie. Tylko że o ile w cyklu ‘Hometown’ jest zapisana konkretna sytuacja i wydaje się, że w tych zdjęciach panuje specyficzny rodzaj spokoju czy nieruchomości, to w cyklu ‘Millennium School’ jest już inaczej. Ja także polubiłem tamte zdjęcia, ponieważ cały cykl dzieje się w szkole, do której chodziłeś – takiej typowej tysiąclatce. Te zdjęcia dokumentują szkołę na początku lat 2000, kiedy została wyremontowana w specyficzny sposób. Widać tam tę zmianę. Pojawia się tam zupełnie inny kolor, nowo położone klepki w salach gimnastycznych, gdzie linie boiska do koszykówki już się nie zgadzają, a zamiast zielonej lamperii, jak dawniej w szkole, są lśniące, ładne fale, po których wszystko się odbija. Nagle pojawiają się rzeczy, o których w szkole się nie mówiło – wisi godło polskie nad tablicą, a obok kratka na doniczkę w kształcie gwiazdy Dawida, ale już bez doniczki. Pojawiają się historie, których w naszej PRL-wskiej szkole nigdy nie było. To jest opowieść pokazująca zmianę, która zaszła.

Natomiast w zdjęciach z ‘Hometown’ jest taka intuicja zatrzymanego czasu, szczególnego momentu, który, jak powiedziałeś, zdarza się raz na tysiąc lat. Na przykład, może za  tysiąc lat Wąbrzeźno znów będzie sławne.

Ewa Łączyńska-Widz: Spotykamy się też dlatego, że w przyszłym roku będzie 25-lecie tego projektu i chciałes go jakoś podsumować. 

Krzysztof Zieliński: To pytanie pojawiało się w różnych kontekstach, ale nigdy nie udało się całościowo opisać czy zaprezentować projektu. Jest dosyć rozległy – to 65 prac, więc żeby zorganizować pełną wystawę, musi to być naprawdę duża ekspozycja. Początkowo mój status mógł być zbyt słaby, by zorganizować taką dużą wystawę, zawsze pokazywano tylko fragmenty i nigdy nie powstała wyczerująca publikacja czy jakieś szersze opracowanie. Pomyślałem, że teraz jest odpowiedni moment, bo pracuję nad dwoma nowymi projektami – nad jednym już ponad dziesięć lat – i zanim pokażę światu te nowe rzeczy, warto podsumować i zamknąć rozdział ‘Hometown’. Choć nie jest to jeszcze w stu procentach potwierdzone, mam nadzieję, że w przyszłym roku uda się opublikować książkę ‘Hometown’, może z krytycznymi tekstami podsumowującymi. Myślę, że okres 25 lat daje już szansę na głębszą refleksję i bardziej całościowe spojrzenie.

Łukasz Gorczyca: Zacząłem na nowo myśleć o projekcie ‘Hometown’ i pomyślałem, że to uzupełnienie fundamentalnego braku. Wydawało mi się, że była książka, album, i nie mogłem sobie wyobrazić że ten projekt nie ma swojej ksiązki. Pamiętam, że widziałem coś na temat ‘Hometown’ w Zachęcie, w księgarni.

Krzysztof Zieliński: Była to publikacja, którą galeria Zderzak wydała w formie prostego katalogu handlowego, zbierając dostępne wówczas prace w jednym miejscu. Później Zachęta kontynuowała to, tworząc własny katalog w tym samym formacie z dodatkowymi zdjęciami. Wszystko było dość fragmentaryczne i nigdy nie stanowiło zamkniętej, przemyślanej całości. 

17.02.2000 z serii Hometown 2000-2003

Łukasz Gorczyca: Cykl ten wydaje się być tak fundamentalny i jego specyfika jest taka, ze aż prosi się o publikację w formie albumu, który gdzieś na końcu trafi do biblioteki w Wąbrzeźnie jako właściwy zapis tej całej historii. ‘Millennium School’ ma taką książkę, a ‘Hometown’ jest swoistym początkiem. Był to czas, kiedy około roku 2000 nie było jeszcze zaawansowanego myślenia o formacie książki fotograficznej i nie istniała moda na fotobooki.

Krzysztof Zieliński: Istniały duże trudności techniczne – osiągnięciem poligraficznym było już samo wydrukowanie fotografii z dobrym odwzorowaniem kolorów. Katalog dla Zachęty drukowano w zakładach graficznych w Wąbrzeźnie, które były sponsorem wydawnictwa. Z nakładu 300 czy 500 sztuk połowa była wydrukowana dobrze, a połowa całkowicie różowa. Rozmawiałem z dyrektorem i pytałem, jak to możliwe. Odpowiedział: ‘Panie Krzysztofie, wie pan jak to jest – mamy trzech operatorów, dwóch jest dobrych, a jeden słabszy. Akurat wypadło na jego zmianę.’ A ponieważ to był sponsor, nie mogliśmy narzekać.

Strasznie mnie to wtedy frustrowało, bo przed ‘Hometown’ w ogóle nie zajmowałem się fotografią kolorową. Był to dla mnie zupełnie nieznany teren. W szkole w Czechach na tamtym etapie uznawano zasadniczo tylko fotografię czarno-białą, i to jeszcze technicznie wyśrubowana. Już samo opanowanie tej techniki było wystarczająco dużym wyzwaniem. Te kolorowe zdjęcia nie powstały według jakiegoś planu – ta rolka filmu, która była wtedy w aparacie, była przeznaczona do czegoś zupełnie innego. Kolor pojawił się w moim życiu przypadkowo, ale od razu dostrzegłem, że jest kluczowym elementem. I tak już zostało. Od tego momentu przestałem robić zdjęcia czarno-białe, bo zrozumiałem siłę koloru i możliwości jej wykorzystania. Ale później poligrafia była dla mnie czymś strasznie frustrującym, doprowadzającym niemal do depresji. Kiedy oglądałem wydrukowane materiały i widziałem ich niską jakość, czułem, że nic nie mogę z tym zrobić. To było dla mnie straszne doświadczenie.

Łukasz Gorczyca: Już samo pomalowanie ściany na szaro jest trudne, a co dopiero reprodukcja zdjęć, które mają tyle odmiam szarości. Ale mnie to wcześniej zaskoczyło, bo nie wiedziałem, że tym profesorem był Viktor Kolář. Teraz, gdy to sobie uświadomiłem, te wszystkie zamglone krajobrazy… Kolář słynie z tego, że poświęcił swoją twórczość jednemu miastu, Ostrawie. Teraz rozumiem, że coś w tych zdjęciach go poruszyło, że odkrył w tym jakiś swój re-sentyment. Ta atmosfera melancholii, charakterystyczna dla takiego miejsca, unosi się tutaj jak smog czy mgła, również w sensie metaforycznym.

Ewa Łączyńska-Widz: Ta wystawa trwa już od końca października i będzie prezentowana do 19 listopada, więc są to ostatnie dni. Mieliśmy tu wielu gości, zarówno specjalną publiczność, która przyjechała celowo, jak i przypadkowych odbiorców – to przecież dworzec, a przestrzeń jest otwarta, można wejść bez biletu. Reakcje pokazywały, że bardzo szybko zapominamy, jak bardzo wszystko się zmieniło. Rok 2000 to nie było tak dawno temu, a jednak nastąpiła kolosalna zmiana, jeśli spojrzymy na przestrzeń, która nas otacza. Na pewno pojawia się też pewna doza nostalgii, powrotu, różnych opowieści. I choć Wąbrzeźno jest położone dość ‘abstrakcyjnie’ względem Tarnowa, te zdjęcia są w jakiś sposób uniwersalne i przywołują wiele emocji także w innych miejscach. Spotykamy się dziś – to jest już 21. nasz festiwal. Choć perspektywy są podobne, wszystko bardzo się zmieniło. 

01.01.2001 z serii Hometown 2000-2003

Łukasz Gorczyca: Rozmawialiśmy przez chwilę o uniwersalizmie wpisanym w tytuł ‘Hometown’, ale wydaje mi się, że w tych fotografiach zapisane są teraz dwa rodzaje czasu. Jeden to czas uniwersalny, który był obecny od początku w tych fotografiach – że to się wydarza w jakimś dziwnym momencie, niezależnie od kalendarza, choć symbolicznie zaczyna się od tego sylwestra. To jest czas, który po prostu przydarzył się w pewnym miejscu świata i tak zastygł. To mogło być wszędzie – w Wąbrzeźnie, w Tarnowie, gdzieś w Warszawie, wszystko jedno. To po prostu nasz czas, w którym byliśmy, którego sobie jakoś uświadamiamy, niezależnie od fizycznej lokalizacji.

A teraz, gdy minęło ćwierćwiecze, pojawia się pytanie… Jest oczywiście ten drugi zapisany czas zapisany w tych zdjęciach, historyczny czas tych zdjęć. Minęło 25 lat i można o tych fotografiach mówić z perspektywy historycznej – że coś się w fotografii zmieniło, w sztuce, że coś zostało pokazane, co wcześniej nie było pokazywane, a teraz robi się to jeszcze inaczej. Ale pytanie brzmi: czy rzeczywiście te zdjęcia nie są już aktualne? Czy na pewno patrzymy na to wszystko jak na rzeczywistość sprzed ćwierćwiecza? Ważnym elementem była cezura związana z Unią Europejską – te zdjęcia to ostatnie obrazy sprzed przystąpienia Polski do UE, co nadaje im symboliczny wymiar i naturalnie skłania do traktowania ich jako historii. Ale czy to naprawdę jest już tylko historia? Czy ta opowieść nie jest uniwersalna w kontekście tego, co nazywamy Europą Wschodnią? Jak wspomniałeś o reakcjach ludzi na studiach – że to jest jakiś „syf”, albo stereotyp dotyczący sztuki z Europy Środkowo-Wschodniej, która jest zawsze czarno-biała, polityczna, smutna i „creepy”. To są takie cztery określenia, które w skrócie opisują, co się tutaj dzieje.

Krzysztof Zieliński: W tym kontekście ciągle wraca mi zdjęcie z książki Rolanda Barthes’a ‘Światło obrazu’. W książce omawianych jest zaledwie kilka fotografii, w tym zdjęcie André Kertésza, na którym niewidomy skrzypek jest prowadzony przez chłopca. I Barthes pisze – i  pamiętam to od czasów studiów – że „wiadomo, że to Europa Wschodnia, bo widać błoto i biedę”. To właśnie było spojrzenie z zewnątrz, a  styd czy dyskomfort takiego powierzchownego odczytania jest wciąż obecny, również w kontekście ‘Hometown’. A propos tego uniwersalizmu – ja na przykład zupełnie nie czuję żadnej wewnętrznej inspiracji czy połączenia z fotografią amerykańską lat 70. Ale co ciekawe, gdy poszedłem na wystawę i pierwszy raz dokładnie przyjrzałem się pracom Walkera Evansa, od razu poczułem, że to jest moje miejsce, że to ten sam sposób widzenia. To samo poczułem na wystawie Eugène’a Atgeta, XIX-wiecznego fotografa Paryża. To są dwie inspiracje, które odkryłem już ‘post factum’, wiele lat po ‘Hometown’. Poczułem wtedy: ‘tak, ja to widzę tak samo, ja to rozumiem i czuję’.

Łukasz Gorczyca: To nie jest może najważniejsze, ale twoje cykle z początku lat 2000 to są jeszcze cykle w pełni fotograficzne w sensie tradycyjnym – są negatywy, są odbitki, to wszystko jest jeszcze analogowe…to jest cała opowieść tym światłem, jest chemia jak u Atget’a… To wszystko jeszcze można tam czuć.

Krzysztof Zieliński: Ale sposób spojrzenia. Te ulice właśnie, tak bym tę ulicę zobaczył. Inne zdjęcia do mnie w ogóle nie przemawiały, a te konkretne od razu. To był taki ułamek sekundy i czułem, że to jest to.

Łukasz Gorczyca: Myślę, że to rzeczywiście jest jeszcze część tej samej historii, także w sensie technologicznym. Teraz żyjemy w trochę innej rzeczywistości – operujemy obrazami cyfrowymi, dynamika zdjęć jest inna, inny jest sposób dystrybucji, korzystamy z mediów społecznościowych i książek. To wszystko jest zupełnie inne. To przekłada się także na czas – zrobienie zdjęcia wydaje się teraz czymś bardzo prostym i szybkim, ale jak wcześniej mówiłeś, było coś wspaniałego w procesie dochodzenia do tego, odkrywania zdjęć, robienia powiększeń, jezdzenie tam przez kilka lat. To jest właśnie element czasu, którego dzisiaj w fotografii jest coraz mniej. Nawet w fotografii zawodowej czas jest ograniczony, a wygrywa ten, kto działa szybciej.

Krzysztof Zieliński: Obecnie moment zrobienia zdjęcia jest praktycznie równoznaczny z jego konsumpcją. Fotografia kończy się w chwili jej wykonania Często nawet autor nie patrzy na nią więcej – zdjęcie jest zrobione i znika w czeluściach.

Łukasz Gorczyca: Albo natychmiast się rozchodzi, kiedy je zrobisz i udostępnisz 

17.02.2000 z serii Hometown 2000-2003

Ewa Łączyńska-Widz: Może to jest moment, żebyśmy oddali głos naszej publiczności?

Glos z sali: Jakie były reakcje mieszkańców Wąbrzeźna, jak zobaczyli pierwszy raz tę wystawę?

Krzysztof Zieliński: Ja tam specjalnie się nie afiszowałem z tym, co robię. Tych fotografii nie było tam pokazywanych… Historia jest taka, że seria długo powstawała i była pokazywana w różnych miejscach, ale nigdy w Wąbrzeźnie. Pamiętam, że ówczesny burmistrz miasta jakoś się dowiedział, bo znał kogoś z moich krewnych, i coś tam widział – był bardzo niezadowolony z rezultatu mojej pracy. Tak więc specjalnie się nie afiszowałem, bo ludzie wtedy jeszcze reagowali na fotografowanie w bardzo specyficzny sposób. Kilka lat wcześniej, jak robiłem jakieś zdjęcia, to ludzie się bali, nie chcieli, przeganiali, były różne konfrontacje. Pamiętam taką historię, że przyszedł sąsiad z interwencją do mojej matki, bo widział przez okno, że coś tam fotografuję. Skojarzył, że to moja matka i pytał, dlaczego jego budynek był fotografowany.

Wtedy fotografowanie miało zupełnie inne konotacje. Teraz wszyscy robią zdjęcia i nikt na nie nie patrzy, więc nie mają już żadnego znaczenia ani ciężaru. Ale kiedyś to była siła – obiektyw, jak Susan Sontag napisała, był jak broń. Jak się na kogoś skierowało obiektyw, to mogło to budzić wręcz obawę. I tak faktycznie się zdarzało. A w mojej miejscowości to już było zupełnie inaczej… Fotografia była dosyć droga. Miałem aparaty, które wyglądały dość profesjonalnie – nic wielkiego, ze zwykłym obiektywem, ale mimo wszystko to nie była zwykła sprawa. Trzeba było kupić film, wywoływać…

Mój, nieżyjący już, przyjaciel, który prowadził zakład fotograficzny w Wąbrzeźnie, mówił, że standardowo na jednej 36-klatkowej rolce mieściły się zdjęcia z całego roku. Było Boże Narodzenie, Wielkanoc, i wakacje – i wszystko mieściło się na tych 36 klatkach. Fotografowanie choć było zjawiskiem obecnym to jednak stosunkowo nieczęstym, szczególnie w kontekście mniejszych miejscowości, gdzie były jeszcze mniejsze zasoby – zarówno finansowe, jak i techniczne.

Glos z sali: Mam takie pytanie: czy czasem ten tytuł wystawy, i to, że jest nie po polsku, nie jest wyrazem jakiegoś buntu, by ktoś od razu tego nie klasyfikował jako obrazu wschodniej Europy?

Krzysztof Zieliński: To jest akurat kompletnie niemożliwe, nie ma szans, żeby tego nie klasyfikować jako wschodnią Europę. To była moja praca dyplomowa, magisterska. Studiowałem w Czechach – jakbym napisał ‘Wąbrzeźno’, to koniec, nikt by tego nie przeczytał. W moim własnym imieniu miałem trzy błędy w czeskim indeksie studenckim. Chciałem więc jakoś ominąć problem polskiej pisowni i nazwałem to ‘Hometown’. I tak już zostało – miało to być też trochę symboliczne określenie jakiegoś uniwersalnego doświadczenia, że każdy ma swój ‘hometown’, to jest po prostu symboliczne miejsce. Ale gdybym napisał ‘Wąbrzeźno’, dla kogoś, kto nie jest Polakiem, to byłaby to bariera w odbiorze – bo nigdy by tego słowa nawet nie przeczytał.

Łukasz Gorczyca: W tym tytule jest taka obietnica, ale to były też czasy budowania takich legend tożsamościowych, w latach 90. i 80., budowania mitów. Myślę, że część z tego również pozostała, ale jest w tym też jakaś miła ironia.

Krzysztof Zieliński: Tak, miało to właśnie taki wieloznaczny charakter.

Dorota Krakowska: Dla mnie mniej istotne są te wszystkie tożsamościowe identyfikacje ze wschodem… najważniejsza jest formalność i malarskość tych zdjęć. Powiedziałeś mi kiedyś, że żeby rozumieć zdjęcia, trzeba oglądać parę tysięcy zdjęć. Żeby robić zdjęcia, trzeba oglądać parę dziesiątek tysięcy zdjęć. To jest ten proces. Zdjęcia, tysiące ludzi robi. Ala to są zdjęcia, które są ważne, bo są prawie takie same, ale nie są takie same. To jest ta różnica – jak to było w czarno-białej fotografii, że są mistrzowie, są też fotografowie widzący, a w kolorze też jest bardzo niewielu osób, które potrafią formalnie, holistycznie i z malarskością przebić się przez tę masę i zafascynować świat. Zdjęcia jednak są oparte na realności, a znalezienie takiej wartości, która nagle wstrząsa w postrzeganiu, że to nie chodzi o to, że to jest małe miasto w Polsce, nie ma to znaczenia – mogą być bardziej wyczyszczone miejsca, ale jednak postrzeganie jakiegoś miejsca czy celu fotograficznego… dla mnie to ma pewną centralną wartość.

23.06.2002 z serii Hometown 2000-2003

Krzysztof Zieliński: To ciekawe, bo w tamtym okresie wiele razy byłem o to pytany, a wątek tej malarskości,  a stwierdzenie że “pan jest na pewno malarzem” – to było dla mnie jak belga. Strasznie wysilałem się, żeby skończyć studia fotograficzne, żeby osiągnąć warsztatową biegłość i swobodę, a ktoś mi tu mówi, że jestem malarzem… Po prostu nie mogłem tego przełknąć. Ale prawdopodobnie to jest trop, dlaczego Marta Tarabuła z galerri Zderzak zainteresowała się tymi fotografiami – Zderzak to była galeria, która zajmowała się głównie malarstwem. To dla mnie jakaś zagadka, bo ja nie czuję się kimś kto potrafi swobodnie operować kolorem. Mój proces twórczy polegał na tym, że zrobiłem 200 rolek filmów przez 3-4 lata fotografowania, z połowy klatek zrobiłem odbitki, i to był taki gigantyczny plik małych odbitek 9x13cm, które studiowałem. Z tych 3500 odbitek zostały ostatecznie wybrane 64 fotografie.

Powoli filtrowałem je na podstawie tego, czy odczuwam jakieś emocje, czy nie – jeśli nie, to zdjęcie odpadało. Zostały tylko takie, które, gdy po tygodniu czy miesiącu ponownie na nie spojrzałem, potrafiły znowu wywołać uczucie ściskania w żołądku. Jeśli już tego nie czułem – odpadały. To było niemalże innych bez formalnych kryteriów. Dla mnie jedynym kryterium było, czy poczuję wewnętrzną, emocjonalną reakcję. Jeśli tak, to była nadzieja, że ktoś inny też odczuje coś podobnego. Jeśli nie, to założyłem że odbiorca też nie poczuje.A nie pokażę przecież czegoś, czego sam nie chcę oglądać. Może dlatego ostatecznie zostały te zdjęcia, które wizualnie najbardziej działają. Ale ja czułem się Fotografem a nie malarzem. 

Karol Hordziej: Czy po latach nie kusiło cię, żeby wrócić do ‘Hometown’ i przejrzeć archiwum tego projektu? Mówisz, że zrobiłeś 7 tysięcy zdjęć. Prawie 25 lat minęło i wiele się zmieniło, prawda?

Krzysztof Zieliński: Przyznam, że zupełnie mnie to nigdy nie kusiło. Chociaż mam to wszystko bo pomyślałem, że może coś tam kiedyś znajdę, ale nigdy nie miałem potrzeby, by do tego wracać.

Zaraz po okresie ‘Hometown’ zrobiłem jednak bardzo dużą serię zdjęć w Wąbrzeźnie, o zupełnie innej tematyce. Postanowiłem wtedy spojrzeć na ludzi. Przez dwa lata chodziłem na wesela z kolegą, który zawodowo zajmował się filmowaniem. Byłem ‘pod przykrywką’ jako jego asystent, a zdjęcia, które robiłem, ludzie dostawali gratis. Wszyscy się zgadzali, a ja robiłem po 10 rolek filmu na każdym weselu, pogrzebie, na różnych wydarzeniach – tam, gdzie byli mieszkańcy: na odpustach, zawodach sportowych. Tego projektu nigdy wcześniej nie ruszyłem, ale ostatnio go uruchomiłem i to jest jedna z rzeczy, nad którymi obecnie pracuję.

Jest więc powrót do archiwum, ale nie w kontekście konkretnych fotografii z ‘Hometown’. To jest fascynujące – spojrzeć na to teraz świeżym okiem. Wtedy chyba po prostu nie miałem sprecyzowanej wizji albo nie byłem gotowy. Teraz myślę o tym w kontekście wyobcowania i te zdjęcia ludzi są mi potrzebne, by to opowiedzieć.

Glos z sali: A jeszcze takie techniczne pytanie, dotyczące malarskości i koloru – chodzi o negatywy kolorowe. Czy te odbitki robiłeś sam, czy oddawałeś do laboratoriów? Czy miałeś na to wpływ?

Krzysztof Zieliński: Tak, na początkowym etapie, kiedy to było wystawiane, niestety korzystałem z laboratoriów i to była droga przez mękę. Było to ogromne wyzwanie dla laboratoriów – wykonywanie wielu odbitek ręcznie, ponieważ nie istniały wtedy technologie cyfrowe. Mało kto się tego podejmował, a jednocześnie miałem obsesję, że odbitki muszą być na papierze Fuji. Po pierwsze, ponieważ był bardziej trwały niż Kodak, a po drugie, ze względu na kolorystykę Fuji, która, może to subiektywne, ale zawsze wydawała mi się zimniejsza i bardziej neutralna. Kodak zawsze podbijał ciepłe tony, co mi zupełnie nie odpowiadało. Chciałem, żeby zdjęcia były szarobure i smutne.

Musiał to być papier Fuji Crystal Archive, ale nie mogłem znaleźć takich laboratoriów w Polsce. Bardzo się z tym borykałem, aż do momentu, gdy postanowiłem, wiedząc już, że projekt jest skończony i gotowy, zrobić finałową edycję. Znalazłem na eBayu gdzieś w Belgii procesor kolorowy. Pojechałem, kupiłem go – okazało się, że jest w kawałkach, same skrzynki, rurki, rolki. Ale OK, kosztowało to 100 euro. Przywiozłem to do Wąbrzeźna i w ciągu tygodnia złożyłem tę maszynę w działający sprzęt.

Na trzy miesiące zamknąłem się w piwnicy, aby ręcznie wykonać pełną edycję wszystkich odbitek.. Miałem wtedy pełny wpływ na proces i czułem wewnętrzny spokój, a nie frustrację, że płacę dużo pieniędzy i nie dostaję tego, co chcę.

Karol Hordziej: Czy całą  edycję zrobiłeś od razu wtedy?

Krzysztof Zieliński: Tak, zrobiłem komplety. 

Łukasz Gorczyca: W Wąbrzeźnie jest prawdziwy vintage-owy skarb. 

Karol Hordziej: Ile edycji zrobiłeś?

Krzysztof Zieliński: Wykonałem osiem odbitek z każdej z 65 fotografii – 5 plus 3 autorskie. Jest sporo tych pudeł. Musiałem zbudować specjalny regał i zamówić specjalne pudła. To był projekt życiowy, nad którym spędziłem naprawdę kilka dobrych lat.

Łukasz Gorczyca: To również opisuje wyjątkowość tego projektu. Chociaż to są technikalia, ale Kiedy się spotkaliśmy w Wąbrzeźnie, i pokazałeś mi to wszystko: ten pokój, który zasadniczo już trochę nie był przez ciebie używany, te 50 metrów kwadratowych, które są jakimś fotograficznym skarbem i zapisem nieujarzmionej energii oraz procesu, który się tam wydarzył – pasji i wszystkiego innego.To było coś naprawdę wyjątkowego i w pewnym sensie nieporównywalnego z innymi projektami fotograficznymi.. Wiele osób w Polsce cały czas fotografuje, mając świetne pomysły i tworząc ciekawe zdjęcia, ale czasami ciężar gatunkowy sztuki mierzy się czasem, wagą, wysiłkiem i przekonaniem, które prowadzą do radykalnych działań. Spędzasz trzy miesiące, by stworzyć dzieło od początku do końca, dokładnie tak, jak sobie to wymyśliłeś i jak chcesz, by wyglądało. To jest ogromna siła.

30.06.2000 z serii Hometown 2000-2003

Krzysztof Zieliński: Czułem niedosyt, gdy w laboratorium w Warszawie usłyszałem: “tutaj trzeba mniej magenty, troszkę, 10%”. Pan powiedział: “Panie, to nie będzie widać”. To było szóste czy siódme zdjęcie. Wiedziałem, że te 10% robi różnicę, nawet jeśli minimalną, ale on mi mówił, że nie będzie widać, bo już mu się nie chciało.

To były bardzo kosztowne rzeczy. Musiałem wszystko finansować z własnej kieszeni, co nie było łatwe. Musiałem wszystko dobrze planować – kiedy udało się sprzedać jakąś pracę, wszystkie pieniądze szły na ten projekt.

Łukasz Gorczyca: To może być jeden z pierwszych projektów fotograficznych w Polsce, które miały rzeczywistość rynkową.

Krzysztof Zieliński: To bardzo możliwe. Pierwsze zdjęcie sprzedało się zupełnie niespodziewanie podczas pierwszej wystawy w Zderzaku w 2001. Kupiła je mieszkająca wtedy w Krakowie Szwajcarka Myriam Prongué. Byłem kompletnie zaskoczony, że ktoś był skłonny zapłacić za moją pracę. Dotąd znałem model, że trzeba zarobić dużo pieniędzy, by inwestować w fotografię. I do dziś w jakimś sensie praktykuję ten model.